Εισαγωγή
Τα γυαλιά (eyeglasses, spectacles) θεωρούνται μία από τις σημαντικότερες εφευρέσεις στην ιστορία της όρασης και της οπτικής. Παρ’ όλα αυτά, το ερώτημα «ποιος εφηύρε τα γυαλιά» δεν έχει μία ξεκάθαρη απάντηση — υπάρχουν μύθοι, αντιπαραθέσεις και ασαφή τεκμήρια. Σε αυτό το άρθρο θα «ξεκαθαρίσουμε» τι γνωρίζουμε ιστορικά, ποιοι ισχυρίζονταν ότι ήταν οι εφευρέτες τους, και πώς εξελίχθηκαν μέχρι σήμερα.
Προσωρινά Οπτικά Βοηθήματα
- Από τους αρχαίους χρόνους υπάρχουν μαρτυρίες για τη χρήση διαφανούς υλικού (κρύσταλλου, γυαλιού ή άλλων υλών) για μεγέθυνση ή βελτίωση της όρασης.
- Π.χ. ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Νέρων λέγεται ότι παρακολουθούσε αγώνες μέσω ενός πράσινου πετρώματος, πιστεύοντας ότι θα «ξεκούραζε» τα μάτια του.
- Ο Άραβας φιλόσοφος και οπτικός Ιμπν αλ-Χαϊθάμ (Alhazen, ~965–1040 μ.Χ.) έκανε σημαντικές μελέτες για το φως, τους φακούς και το πώς το λυγισμένο φως μπορεί να διορθώσει την όραση.
- Κατά τον 12ο–13ο αιώνα υπήρξαν οι “reading stones” — ημι-σφαιρικοί φακοί που τοποθετούνταν πάνω στο κείμενο για μεγέθυνση, κυρίως από μοναχούς που αντιμετώπιζαν προβλήματα όρασης.
Αυτές οι πρωτόγονες λύσεις δεν ήταν «γυαλιά» με πλαίσιο και στήριξη στο πρόσωπο, αλλά αποτέλεσαν τα θεμέλια της οπτικής που οδήγησε στην εφεύρεση των πρώτων καθαρών γυαλιών.
Η Πρώτη Εμφάνιση των Γυαλιών — Ιταλία του 13ου Αιώνα
Οι περισσότεροι ιστορικοί συμφωνούν ότι τα πρώτα “πραγματικά” γυαλιά (δύο φακοί που συγκρατούνταν μεταξύ τους) δημιουργήθηκαν στον Βορειοϊταλικό χώρο στο τέλος του 13ου αιώνα.
Τι γνωρίζουμε:
- Τα πρώτα γυαλιά ήταν φακοί κυρτοί (convex) και προορίζονταν για άτομα με δυσκολία στην κοντινή όραση (πρεσβυωπία).
- Συγχρόνως κατασκευάστηκαν ως δύο φακοί τοποθετημένοι σε ξύλινα ή μεταλλικά δαχτυλίδια, συνδεδεμένοι με ένα “σύνδεσμο” ή “ριβέτα” (rivet) — τα λεγόμενα rivet spectacles.
- Αυτά τα πρώτα γυαλιά δεν είχαν βραχίονες ή στηρίγματα στο κεφάλι — ο χρήστης τα συγκρατούσε με το χέρι ή τα στήριζε στη μύτη.
- Με τον χρόνο, υλικά όπως ξύλο, μόσχος (horn), οστά, δέρμα, και μέταλλα άρχισαν να χρησιμοποιούνται για τα πλαίσια.
- Το 1352 υπάρχει μια απεικόνιση σε τοιχογραφία του μοναστηριού San Nicolo στο Treviso, όπου μοναχός χρησιμοποιεί ένα είδος γυαλιού ανάγνωσης, που ήταν ήδη γνωστό στην εποχή εκείνη.
Αν και τα τεκμήρια παραμένουν περιορισμένα, αυτή η περίοδος θεωρείται ως η αφετηρία της “γυαλοποιίας όρασης”.
Ο Μύθος του Σαλβίνο ντ’Αρμάτι και οι Αντιπαραθέσεις
Μια από τις πιο δημοφιλείς ιστορικές αφηγήσεις υποστηρίζει ότι τα γυαλιά εφευρέθηκαν από έναν Φλωρεντιανό ευγενή, τον Σαλβίνο ντ’Αρμάτι (Salvino D’Armati), τον 13ο αιώνα. Frames
Ωστόσο, οι σύγχρονοι ιστορικοί απορρίπτουν αυτόν τον ισχυρισμό:
- Ο ισχυρισμός βασίστηκε σε ένα επίγραμμα του 1684, που ισχυριζόταν ότι υπήρχε ένας τάφος που ανέφερε “Inventor degl’occhiali” (εφευρέτης των γυαλιών).
- Δεν υπάρχει κανένα αξιόπιστο αρχείο ή βιογραφία του Σαλβίνο ντ’Αρμάτι στην εποχή που υποτίθεται ότι έζησε.
- Ο φιλόλογος Isidoro del Lungo, το 1920, διερεύνησε την υπόθεση και κατέληξε ότι ο ισχυρισμός ήταν προϊόν για λόγους εθνικισμού και έλλειψης τεκμηρίων.
- Το πιο πιθανό είναι ότι ο μύθος αυτός προήλθε από μετέπειτα προσπάθειες να αποδοθεί η εφεύρεση σε μια συγκεκριμένη μορφή από την Φλωρεντία.
Έτσι, πολλοί ιστορικοί σήμερα θεωρούν ότι ο Salvino D’Armati είναι ένας φανταστικός εφευρέτης, και όχι πραγματική ιστορική προσωπικότητα.
Ο πιο ρεαλιστικός υποψήφιος — αν υποθέσουμε ότι κάποιος είχε εφεύρει τα πρώτα γυαλιά — είναι ο μοναχός Αλέσσαντρο ντέλλα Σπίνα (Alessandro della Spina) από την Πίζα.
- Ο μοναχός αυτός αναφέρεται σε ένα κήρυγμα του Jean de Pisa (Jordan of Pisa) το 1305, όπου αναφέρεται ότι ο ομιλητής γνώριζε τον εφευρέτη των γυαλιών πριν από ~20 χρόνια, χωρίς όμως να το ονομάσει ρητά.
- Μάλιστα, τον 17ο αιώνα, κάποιοι προσπάθησαν να συνδέσουν τον ισχυρισμό του Salvino D’Armati με τον Spina — αλλά τα στοιχεία είναι ασαφή.
Επομένως, δεν υπάρχει σαφής τεκμηριωμένη απάντηση στο ερώτημα “ποιος εφηύρε τα γυαλιά”. Η καλύτερη εκτίμηση είναι ότι η εφεύρεσή τους αναπτύχθηκε ομαδικά μέσα σε ένα περιβάλλον πρωτοποριακής οπτικής και υαλουργίας στην Ιταλία του ύστερου Μεσαίωνα.
Η Εξέλιξη των Γυαλιών μετά την Αφετηρία
Μετά την αρχική εφεύρεση, η τεχνολογία των γυαλιών εξελίχθηκε βαθμιαία:
- Στη συνέχεια προστέθηκαν πιο συμπαγή υλικά και καλύτερα γυαλιά, με πιο καθαρή οπτική ποιότητα.
- Το 1727, ο Βρετανός οπτικός Edward Scarlett ανέπτυξε το πλαίσιο με βραχίονες που στηρίζονταν πίσω από τα αυτιά, δηλαδή κάτι πιο κοντινό στην σύγχρονη μορφή γυαλιών.
- Το να “κάθονται στα αυτιά” (temple glasses) έγινε πιο συνηθισμένο μετά το 1850.
- Το 1784, ο Benjamin Franklin επινόησε τα διπλοεστιακά (bifocals), συνδυάζοντας φακούς για κοντά και μακριά όραση σε ένα πλαίσιο.
- Κατά τον 19ο και 20ό αιώνα, εξελίχθηκαν οι φακοί, τα υλικά (πλαστικά, ελαφρότερα υλικά) και οι μέθοδοι κατασκευής, με έμφαση στην άνεση, την αισθητική και τη λειτουργικότητα.
Τι Μπορούμε να Πούμε Τελικά;
- Δεν υπάρχει απόλυτη, επιστημονικά τεκμηριωμένη πηγή που να ορίζει έναν και μόνο “εφευρέτη των γυαλιών”.
- Ο μύθος του Σαλβίνο ντ’Αρμάτι είναι ευρέως γνωστός, αλλά σήμερα θεωρείται σχεδόν βέβαιο ότι είναι ψευδής.
- Η πιο έγκυρη υπόθεση είναι ότι τα πρώτα γυαλιά εμφανίστηκαν στην Ιταλία του 13ου αιώνα, πιθανόν ως προϊόν συλλογικής εξέλιξης οπτικών και υαλουργικών τεχνών.
- Η προσθήκη των βραχιόνων (temples) έδωσε το «χέρι» στην τελική μορφή που γνωρίζουμε σήμερα, και αυτή η αλλαγή χρεώνεται συχνά στον Edward Scarlett.
